Św. Franciszek z Asyżu, w 1223r. urządził pierwsze misterium bożonarodzeniowe  
w skalnej grocie w Greccio. To wydarzenie zapoczątkowało piękną tradycję budowania monumentalnych szopek w świątyniach franciszkańskich i w całym Kościele.

      Początek szopki w Panewnikach, zależnie od źródła, datuje się na lata: 1908 (L. Szarani: Śląski Asyż), a także 1913 ( Prus: Zakup nowego artystycznego żłóbka). Najwcześniejszym budowniczym był br. Ubald Miera, a najwcześniejsze żłóbki były ustawiane po prawej stronie kościoła – w miejscu dzisiejszego ołtarza św. Antoniego. Były one bez tła. W 1926 roku szopka uległa powiększeniu i zmianie. Dzięki zawieszeniu kotary, na której przedstawia się Jerozolimę, dodano głębi perspektywie. Lata 30-te przyniosły kolejne zmiany. Ze względu na nowopowstały ołtarz św. Antoniego, szopka została przeniesiona na lewą stronę kościoła. W tym samym czasie zmienia się także sceneria, w której rozgrywa się Boże Narodzenie – jasne niebo zostaje zastąpione nocnym, gwieździstym nieboskłonem (1933).

    W 1947 roku przeniesiono szopkę do głównego ołtarza, a w 1981 przywieziono oryginalne Dzieciątko z Betlejem. Następcą br. Ubalda był br. Fabian Frytz, a później budowniczym szopki został Franciszek Falkus. Od 1996 r. głównym budowniczym jest rzeźbiarz i artysta ludowy, Paweł Jałowiczor, z Jaworzynki–Trzycatka. Od 2001 r., ze strony klasztoru czuwa nad budową o. Alan Rusek, obecnie proboszcz parafii w Panewnikach.

      Zainteresowanie szopką franciszkańską było zawsze bardzo duże. Na ten temat Magdalena Piekorz nakręciła film dokumentalny pt. „Franciszkański spontan”, w którym ukazane jest stawianie panewnickiej szopki dzień po dniu. Również Bogumił Jochymczyk w 2006 roku wykonał reportaż fotograficzny z całego przebiegu budowy.

      W roku 2005 zdecydowaliśmy się powiększyć żłóbek, rozszerzając go, na lewą boczną nawę, a 2006 roku poszliśmy dalej, rozszerzając żłóbek również na stronę prawą, wskutek czego powstał piękny tryptyk.

Aktualne wymiary:

Niebo:  5,20 m wysokości i 12,40 m szerokości

Panorama: 6,00 m wysokości i 15,00 m szerokości

Cały  żłóbek od szczytu nieba do posadzki: 18 m wysokości, 10 m głębokości i 15 m szerokości.

Boczne panoramy 2 x 8,00 m wysokości i 6,00 m szerokości + 2 x łącznik

Lewe skrzydło (nowa część 2005 r.):

podstawa: 6,00 m szerokości i 2,80 głębokości

panorama (tło): 6,00 m szerokości i 2,80 wysokości

Prawe skrzydło (nowa część 2006 r.):

Podstawa: 6,00 m szerokości i 2,80 głębokości

Panorama (tło): 6,00 m szerokości i 2,80 wysokości

Przez lewe i prawe skrzydło szopka zwiększyła swoją powierzchnię o ok. 100 m sześciennych.

Cała powierzchnia zajmowana w metrach kwadratowych ok. 600.

Główna sceneria zajmuje w metrach sześciennych ok. 2430 + lewe skrzydło 47,04 + prawe skrzydło 47,04 co razem daje 2524,08 metrów sześciennych.

Ostateczne rozmiary całego żłóbka w Bazylice (tryptyk): wysokość 18 m, szerokość 32 m (środek, boczne nawy)

Do budowy całej scenerii żłóbka wykorzystuje się około 120 różnych figur drewnianych, gipsowych i z masy żywicznej (w tym również: zwierzęta wypchane oraz wiatraki, młyn, studnia, szyb górniczy, domki, ogniska, drewniane ogrodzenie, choinki, mech leśny i inne). Najstarsze figury (pastuszek i kobieta z dzbanem), według ustnych przekazów liczą ok. 130 lat. Figury są różnej wysokości do 150 cm. Ponadto setki żarówek i ok. 2 km przewodów elektrycznych.  

Budowa w tym roku (2009) rozpoczęła się 25 listopada i trwała do 18 grudnia. (przygotowania trwają przez cały rok). Szopka w Bazylice jest dostępna od Bożego Narodzenia 2009 r. do  
2 lutego 2010 r.

      Od 2003 roku w szopce przedstawiane są sceny z życia św. Franciszka z Asyżu. Było już kazanie do ptaków (2003), jako aluzja do obojętności ludzi wobec zainteresowania Bożym Słowem; była scena spotkania Franciszka z groźnym wilkiem w Gubio (2004). Franciszek doprowadził do pojednania wilka z mieszkańcami wioski a wilk na znak zgody podał Franciszkowi łapę – jest to symbol pojednania i pokoju.  

      W 2005 roku nastąpiła rozbudowa żłóbka, dobudowano prawe skrzydło, w którym zamieszczono scenę stygmatyzacji św. Franciszka na górze Alwernii. Duchowość franciszkańska zamyka się pomiędzy Tajemnicą Wcielenia i Ukrzyżowania Chrystusa. Chrystus Narodził się w Betlejem i został ukrzyżowany na Górze Kalwarii – to jest historia naszego Zbawienia. Patrząc na radosną scenę Bożego Narodzenia, trzeba mieć przed oczyma całe życie Jezusa uwieńczone Ukrzyżowaniem i Zmartwychwstaniem. To jest nasza droga naśladowania Chrystusa. Św. Franciszek swoim życiem pokazuje nam, że jest to możliwe. Żył Ewangelią, naśladował Chrystusa aż po stygmaty. Współczesny świat potrzebuje wzorców świętego życia. W roku 2006 tematem całego żłóbka było hasło: „Betlejem - Ewangelią Rodziny”. W związku z tym w lewym skrzydle, ukazującym scenę z życia św. Franciszka, przedstawiliśmy obraz pierwszej wspólnoty braci w relacji do Świętej Rodziny. Bo życie we wspólnocie zakonnej, również możliwe jest wtedy, kiedy Chrystus jest obecny pośród braci.

      Od 2006 r. nowością. jest prawe skrzydło. Zamieszczona w nim scena, nawiązywała do rodziny ludzkiej, rodziny tradycyjnej - śląskiej, przypominając nam, że rodzina zdrowa, mocna, piękna i święta, to rodzina Bogiem silna. W prawym skrzydle sceny nawiązują do jakiegoś wątku współczesnego.

      W roku 2007 tematem całego żłóbka było: „BĄDŹMY UCZNIAMI CHRYSTUSA W RODZINIE”. Nawiązując do tematu roku liturgicznego pragnęliśmy, aby odwiedzający żłobek pielgrzymi, zanim staną się apostołami narodzonego Chrystusa, stawali się najpierw Jego uczniami. Nie jest łatwo dzisiaj być uczniem Chrystusa w rodzinie, w życiu zawodowym, w polityce, w szkole, na uczelni, w życiu społecznym i w czynieniu dobra innym. By to zadanie udało się spełnić, trzeba nam z pokorą uklęknąć przed żłóbkiem, przed Synem Bożym i wsłuchać się w Jego Głos, bo każdy autentyczny uczeń Chrystusa to ten, który zasłuchany jest w Słowo Pana.

      Uroczystą Pasterką, pod przewodnictwem ks. bpa Józefa Kupnego, rozpoczęliśmy Wielki Rok Dziękczynienia – Jubileusz 100-lecia Poświęcenia Bazyliki (19.07.1908 r.), który trwał od 25 grudnia 2007 r. do 2 lutego 2009 r. Akcenty jubileuszowe znalazły swoje odzwierciedlenie w żłóbku.

W lewym skrzydle nawiązującym do tradycji franciszkańskiej została umieszczona postać patrona bazyliki i parafii św. Ludwika IX, króla, który należąc do świeckiej rodziny franciszkańskiej stał się patronem Trzeciego Zakonu Św. Franciszka.

W prawym skrzydle zostały ukazane zmierzające w kierunku Bazyliki panewnickiej różne stany. Z łaski papieża Benedykta XVI, na czas roku jubileuszowego, Bazylika otrzymała specjalny przywilej odpustu zupełnego, dla nawiedzających to miejsce.

     W 2008 roku hasłem były słowa roku liturgicznego „Otoczmy troską życie”. Lewe skrzydło żłóbka, ukazujące sceny z życia św. Franciszka, nawiązywało do Jubileuszu 800-lecia Zakonu, który przypadał na rok 2009. Natomiast prawe skrzydło, nawiązywało do przeżywanego Roku św. Pawła, zwłaszcza, że bazylika była jednym z kościołów stacyjnych w naszej archidiecezji.

     W 2009 roku towarzyszył nam temat: „BĄDŹMY ŚWIADKAMI MIŁOŚCI”. Lewe skrzydło żłóbka nawiązywało do przeżywanego w Kościele ROKU KAPŁAŃSKIEGO, zaś prawe skrzydło nawiązywało do przypadającego w 2010 roku jubileuszu 650-lecia Ligoty i 430-lecia Panewnik. 

     Rok 2010 przebiegał pod hasłem "W KOMUNII Z BOGIEM". Kościół zachęcał nas do studiowania Pisma św. i pogłębiania naszej chrześcijańskiej tożsamości. W prawym skrzydle złóbka zamieściliśmy scenę Zwiastowania z otwartą księgą Biblii. Centralna część złóbka ukazywała klimaty palestyńskie zachęcając do pielgrzymowania do Ziemi Św. i poznawania Ojczyzny Jezusa. Scena z prawej strony przedstawiała św. Franciszka z Jezusem na rękach. To początek tradycji franciszkańskiej, pierwsze misterium, pierwsza pasterka w Greccio w 1223 r.

     W bieżącym roku (2011), którego hasłem jest "KOŚCIÓŁ NASZYM DOMEM", panewnicki żłóbek ukazuje nam postawy duchowego ojcostwa i macierzyństwa  w Kościele. W prawym skrzydle ukazany jest jako pasterz i ojciec bł. Jan Paweł II, a po lewej stronie św. matka Klara, z racji na trwający Rok Św. Klary.

     Oprócz tradycyjnego żłóbka w Bazylice od Bożego Narodzenia można również  zwiedzać żłóbek ruchomy (wychodząc głównym wyjściem z Bazyliki należy kierować się na prawo). Ze żłobka ruchomego można przejść na teren ogrodu klasztornego do żywego żłóbka, w którym dodatkową atrakcją są żywe zwierzęta: kucyki, owce, kozy, oślica, bażanty,kaczki, kaczki miniaturki, gęsi, indyki i gołębie. Przechodząc od ruchomej stajenki do żywego żłóbka, można zatrzymać się w „Herbarium Św. Franciszka”, by napić się gorącego naparu z ziół klasztornych.

Przez cały czas trwania żłóbka organizowane są Adorację dla rożnach stanów z udziałem biskupów katowickich, na które serdecznie zapraszamy. Plan adoracji i jubileuszu: patrz strona główna menu.

Opracował:  o. Alan Rusek ofm